نبردی که از کلاس‌های درس شروع می‌شود

به‌گزارش پایگاه شناختی مبسوط، امروز، همزمان با آغاز سال تحصیلی جدید در مدارس رژیم صهیونیستی، مدارس فلسطینی نیز خود را برای ازسرگیری سال تحصیلی جدید در ششم سپتامبر (۱۵ شهریور) آماده می‌کنند؛ اما این آغاز، برای هزاران دانش‌آموز فلسطینی در قدس اشغالی با مشکلات بسیاری همراه است. مدرسه؛ یکی از میدان‌های اصلی نبرد بر سر هویت از زمان اشغال قدس شرقی در سال ۱۹۶۷، رژیم صهیونیستی تلاش کرده است کنترل خود را بر ساختارهای مختلف زندگی در این بخش از شهر گسترش دهد و نظام آموزشی نیز از این روند جدا نبوده است. با این حال، فلسطینیان قدس طی نزدیک به شش دهه بخش مهمی از ساختار آموزشی و برنامه درسی خود را حفظ کرده‌اند و مدرسه همچنان یکی از اصلی‌ترین مسیرهای انتقال زبان، حافظه تاریخی و هویت فلسطینی به نسل‌های جدید به شمار می‌رود. ساختار آموزشی قدس شرقی امروز چند نوع است و مدارس رسمی تحت مدیریت شهرداری و وزارت آموزش رژیم صهیونیستی، مدارس خصوصی، مدارس وابسته به اوقاف و مراکز آموزشی آژانس امدادرسانی و کاریابی سازمان ملل متحد برای آوارگان فلسطینی (آنروا) را دربرمی‌گیرد. در چنین ساختاری، بخشی از مدارس تحت برنامه آموزشی اسرائیلی اداره می‌شوند، در حالی که شمار قابل توجهی از مدارس فلسطینی همچنان برنامه آموزشی تشکیلات خودگردان فلسطین را دنبال می‌کنند. این دوگانگی در مدارس قدس، تنها اختلافی بر سر انتخاب یک نظام درسی نیست؛ بلکه کشمکشی بر سر این پرسش است که دانش‌آموز فلسطینی باید تاریخ و هویت خود را از کدام روایت بشناسد. در یک سو، روایت اسرائیلی قرار دارد که می‌کوشد آموزش را با چارچوب هویتی و تاریخی خود منطبق کند و در سوی دیگر، روایت فلسطینی قرار گرفته که مدرسه را یکی از مهم‌ترین سنگرهای حفظ حافظه تاریخی و هویت ملی می‌داند. از همین رو، موضوعات مهم در تاریخ فلسطین به نقطه عطف این مناقشه تبدیل شده‌اند؛ مناقشه‌ای که در آن مدرسه به میدان نبرد بر سر حافظه تاریخی و هویت ملی نسل‌های جدید تبدیل شده است. افزایش تدریجی حضور برنامه آموزشی اسرائیلی بر اساس آمار کنست (پارلمان رژیم صهیونیستی)، حدود ۱۱۰ هزار دانش‌آموز از مقطع پیش‌دبستانی تا دبیرستان در قدس شرقی در سال تحصیلی ۲۰۲۵-۲۰۲۶ مشغول تحصیل بوده‌اند. در همین حال، داده‌های رسمی رژیم صهیونیستی نشان می‌دهد سهم دانش‌آموزانی که در این منطقه با برنامه آموزشی اسرائیلی تحصیل می‌کنند، در سال‌ جاری نیز افزایش یافته است. این روند در سال تحصیلی جدید وارد مرحله دیگری شده است. بر اساس گزارش‌های منتشر شده از سوی منابع فلسطینی، در سال تحصیلی ۲۰۲۶-۲۰۲۷ شمار دانش‌آموزان فلسطینی مشمول این برنامه در ۱۰۵ مدرسه شهری به ۳۹ هزار و ۳۶۳ نفر می‌رسد و پنج هزار و ۸۵ دانش‌آموز دیگر نیز در مؤسسات غیردولتی این برنامه را دنبال خواهند کرد. در مجموع، شمار دانش‌آموزانی که طبق برنامه درسی رژیم صهیونیستی قرار می‌گیرند از ۴۵ هزار نفر فراتر می‌رود؛ رقمی که حدود ۳۸ درصد از نزدیک به ۱۲۰ هزار دانش‌آموز فلسطینی قدس را تشکیل می‌دهد. افزایش این رقم طی سال‌های گذشته نیز قابل توجه است؛ بر اساس داده‌های کنست (پارلمان رژیم صهیونیستی) شمار دانش‌آموزان فلسطینی مشمول برنامه آموزشی اسرائیلی از ۱۰ هزار و ۳۴۷ نفر در سال تحصیلی ۲۰۲۱-۲۰۲۰ به ۱۹ هزار و ۴۰۲ نفر در سال تحصیلی ۲۰۲۵-۲۰۲۴ و سپس به ۲۷ هزار و ۴۱ نفر در سال تحصیلی ۲۰۲۶-۲۰۲۵ افزایش یافته است. مقام‌های اسرائیلی این افزایش را گامی مهم در سیاست آموزشی خود می‌دانند؛ اما در مقابل، نهادهای فلسطینی، گسترش برنامه آموزشی اسرائیلی را بخشی از پروژه گسترده رژیم صهیونیستی برای بازتعریف هویت قدس شرقی می‌دانند؛ روندی که به باور منتقدان، از کلاس درس آغاز می‌شود و با تغییر محتوای آموزشی، تضعیف روایت فلسطینی و گسستن تدریجی پیوند دانش‌آموزان با تاریخ و هویت فلسطینی، به دنبال آن است که نسل آینده قدس را با روایتی متفاوت از گذشته و هویت این شهر پرورش دهد. پناهگاه‌ها نیز برای تبدیل شدن به کلاس درس مورد استفاده قرار گرفته‌اند. این در حالی است که شهرداری قدس حدود دو هفته پیش اعلام کرد که بودجه لازم برای انتقال کلاس‌های پیش‌ساخته را در اختیار ندارد و درباره زمان اجرای آن نیز تعهد مشخصی ارائه نکرده است. وقتی کمبود مدرسه به تغییر انتخاب آموزشی منجر می‌شود بحران زیرساختی زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که در کنار سیاست گسترش برنامه آموزشی اسرائیلی قرار گیرد. اگر خانواده‌ای نتواند در مدرسه‌ای با برنامه درسی فلسطینی برای فرزند خود جایگاه پیدا کند، گزینه‌های پیش روی او بسیار محدود می‌شود؛ به‌ویژه آنکه مدارس خصوصی هزینه‌های بالایی دارند و همه خانواده‌ها توان پرداخت آن را ندارند. از سوی دیگر، گسترش مدارس تحت مدیریت شهرداری و فراهم شدن مسیر دریافت دیپلم اسرائیلی می‌تواند برای برخی خانواده‌ها جذابیت عملی داشته باشد. به این ترتیب، سیاست آموزشی تنها از مسیر اجبار مستقیم عمل نمی‌کند؛ بلکه ترکیبی از کمبود جدی ظرفیت در مدارس فلسطینی، تفاوت امکانات، بودجه و فرصت‌های تحصیلی می‌تواند به تدریج بر انتخاب خانواده‌ها اثر بگذارد. این مسئله در حالی رخ می‌دهد که روند تغییر و سانسور محتوای کتاب‌های درسی فلسطینی مورد استفاده در قدس نیز در سال‌های اخیر تشدید شده است. گزارش‌های فلسطینی از حذف یا تغییر بخش‌هایی درباره اشغال فلسطین، جایگاه قدس به‌عنوان پایتخت فلسطین، حق بازگشت و برخی موضوعات تاریخ فلسطین در نسخه‌هایی که تحت نظارت اسرائیل مورد استفاده قرار می‌گیرند، حکایت دارد. از این منظر، نبرد بر سر مدرسه در قدس همزمان دو سطح دارد: نخست، بر سر اینکه چه تعداد دانش‌آموز بتوانند وارد کلاس شوند و دوم، بر سر اینکه در آن کلاس چه چیزی به آنها آموزش داده شود. آنروا؛ حلقه‌ای دیگر از زنجیره فشار بر آموزش فلسطینی فشار بر آموزش فلسطینی تنها مدارس وابسته به شهرداری را دربرنمی‌گیرد و مدارس و مراکز آموزشی وابسته به آنروا نیز در سال‌های اخیر با محدودیت‌های بیشتری مواجه شده‌اند. در سپتامبر ۲۰۲۵ (شهریور ۱۴۰۴)، فعالیت شش مدرسه آنروا در قدس شرقی متوقف شد؛ اقدامی که حدود ۶۰۰ دانش‌آموز را در آغاز سال تحصیلی با مشکل ادامه تحصیل مواجه کرد. بخشی از خانواده‌ها نیز با انتقال فرزندان خود به مدارس خارج از محله مخالفت کردند؛ زیرا چنین اقدامی در برخی موارد مستلزم عبور روزانه از ایست‌های بازرسی بود و نگرانی درباره برنامه آموزشی جایگزین نیز وجود داشت. این فشار در ماه‌های اخیر شکل دیگری نیز پیدا کرده است. یورش نیروهای رژیم صهیونیستی به مؤسسه فنی و حرفه‌ای «قلندیا» وابسته به آنروا، نمونه‌ای از همین روند است؛ رویدادی که در متن بحران گسترده‌تر آموزش فلسطینی رخ داده و نشان می‌دهد محدودیت‌ها تنها به محتوای آموزشی یا صدور مجوز مدارس محدود نمانده است. در این یورش، نیروهای ارتش رژیم صهیونیستی وارد مؤسسه شدند؛ آنروا اعلام کرد دانشجویان و کارکنان داخل ساختمان بازداشت و از خروج آنان جلوگیری شد. این آژانس تأکید کرده است که مرکز قلندیا یک مرکز وابسته به سازمان ملل است و طی بیش از هفت دهه، هزاران پناهنده فلسطینی را برای ورود به بازار کار آموزش داده است. اهمیت این مرکز زمانی بیشتر روشن می‌شود که مؤسسه قلندیا یک مرکز آموزش حرفه‌ای است که بر اساس اعلام آنروا حدود ۳۵۰ دانش‌آموز دختر و پسر ۱۵ تا ۱۹ ساله را تحت پوشش دارد. طرح اشغالگران صهیونیستی برای تعطیلی یا تصرف این مرکز نیز موضوع تازه‌ای نیست. در ماه‌های گذشته نیز، نهادهای فلسطینی نسبت به طرح شهرداری برای احداث یک مجتمع آموزشی جدید در زمینی که مرکز آموزش حرفه‌ای قلندیا در آن قرار دارد، هشدار داده بودند؛ طرحی که به گفته این نهادها می‌تواند به تخریب و از میان رفتن این مرکز منجر شود و فشار بر زیرساخت‌های آموزشی فلسطینی را تشدید کند. مدارس خصوصی نیز در امان نمانده‌اند در آستانه سال تحصیلی ۲۰۲۶-۲۰۲۷، مدارس خصوصی فلسطینی قدس نیز با بحران دیگری مواجه شدند. این مدارس اعلام کردند فعالیت خود را از اول سپتامبر (ده شهریور) و تا اطلاع ثانوی تعلیق می‌کنند؛ دلیل این تصمیم، تمدید نشدن مجوز ورود شماری از معلمان و کارکنان آموزشی عنوان شد که از کرانه باختری به قدس رفت‌وآمد می‌کنند. مدارس مسیحی نیز اعلام کردند مجوز بیش از ۷۰ نفر از معلمان، کارکنان و نیروهای آموزشی، اداری و پشتیبانی آنان تمدید نشده است. این تصمیم در شرایطی اتخاذ شد که مدارس برای آغاز سال تحصیلی آماده می‌شدند و نبود نیروهای آموزشی، ادامه فعالیت عادی آنها را با مشکل مواجه می‌کرد. این اتفاق اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا مدارس خصوصی بخشی از فشار ناشی از کمبود ظرفیت مدارس رسمی را تعدیل می‌کنند. بنابراین، محدود شدن فعالیت آنها می‌تواند بر همان خانواده‌هایی اثر بگذارد که به دلیل نبود جای کافی در مدارس رسمی، به این مؤسسات روی آورده‌اند. ۱۴۶ مدرسه برای جمعیتی با نیاز آموزشی گسترده داده‌های مرکز قدس برای حقوق اجتماعی و اقتصادی نشان می‌دهد ساختار آموزشی فلسطینی در قدس از مدارس و نهادهای متعددی تشکیل شده که در مجموع ۱۴۶ واحد فعالیت دارند. از میان آنها، ۵۴ مدرسه تحت نظارت شهرداری قدس و وزارت آموزش رژیم صهیونیستی قرار دارند که یک هزار و ۷۰۰ معلم در آنها فعالیت می‌کنند. همچنین ۴۶ مدرسه خصوصی و غیردولتی با ۱۳۵ معلم، ۳۸ مدرسه وابسته به اوقاف با ۷۴۶ معلم و هشت مدرسه وابسته به آنروا با ۱۳۵ معلم در این ساختار قرار دارند. مشکلات مدارس را نمی‌توان از تحولات جمعیتی و شهری قدس جدا کرد. مرکز قدس برای حقوق اجتماعی و اقتصادی هشدار داده است که آواره‌شدن فلسطینی‌ها از مناطق مختلف و تمرکز جمعیت در محله‌هایی مانند بیت حنینا و شعفاط و بخش قدیمی شهر، فشار بیشتری بر ظرفیت مدارس وارد کرده است. همزمان، ساخت‌وساز و توسعه مدارس فلسطینی نیز با محدودیت‌های جدی مواجه است. بر اساس گزارش کمیته مقاومت در برابر دیوار و شهرک‌سازی فلسطین، در نیمه نخست سال جاری میلادی ۳۴۱ عملیات تخریب انجام شده و ۷۴۰ سازه فلسطینی تخریب شده است؛ اقداماتی که ۹۲۳ خانواده فلسطینی را تحت تأثیر قرار داده است. در همین دوره نیز ۲۵۴ اخطار تخریب جدید صادر شده است. مجموع این تحولات نشان می‌دهد که برای خانواده‌های فلسطینی در قدس، انتخاب مدرسه فراتر از یک تصمیم آموزشی است؛ این انتخاب با زبان، حافظه تاریخی و هویت فرزندانشان پیوند خورده است. از همین رو، نبرد بر سر آموزش تنها به کلاس و کتاب محدود نمی‌شود، بلکه به این پرسش اساسی گره خورده است که نسل آینده قدس، تاریخ و هویت شهر خود را با کدام روایت خواهد شناخت و به نسل بعد منتقل خواهد کرد.